verslag_van_veldslag

Roekeloos of gecalculeerd risico? Kritische terugblik op verslag van de avondklokrellen in Eindhoven

24 januari 2021 waren er hevige rellen in Eindhoven. Ik, Chris Bakker (30), journalist bij Studio040, stond aan de frontlinie aan de kant van de relschoppers verslag te doen. Daarbij heb ik zelf blootgestaan aan risico’s. De afgelopen dagen ben ik kritisch naar mijn eigen handelen van die dag gaan kijken. Was het roekeloos en dom, of juist gecalculeerd risico nemen om zo goed mogelijk verslag te doen?

Voordat ik begin over de rellen en die dag, vertel ik kort wat over mezelf. Ik ben Chris Bakker, 30, geboren in Groningen, getogen in Eelde. Ik heb een MBO-diploma Administratief Juridisch Medewerker (Noorderpoort) en een HBO-diploma Communicatie (Hanzehogeschool) op zak. Tijdens mijn HBO-opleiding heb ik twee keer een halfjaar in het buitenland gewoond: eerst voor studie in Estland en daarna stage in Suriname. Mijn grootste hobby is langere tijd paintball geweest. Die sport heeft me deze 24 januari geholpen, daar kom ik nog op terug.

Aanloop naar de rellen

In de week voorafgaand aan zondag de 24e was een paar keer in het nieuws dat actiegroepen (oa Pegida en een actiegroep tegen de coronamaatregelen) willen demonstreren in Eindhoven. Maar ja, er worden in Eindhoven wel vaker demonstraties aangekondigd en ook weer afgeblazen. In de loop van de week wordt duidelijk dat de Pegida-demonstratie toch niet doorgaat.

De zondagochtend was zoals elke zondagochtend tijdens de lockdown: rustig uitslapen, koffie zetten, ontbijten, het nieuws lezen en de socials wat bij langs gaan. Op de website van Studio040 lees ik dat Pegida toch wil demonstreren en dat er nogal wat mensen worden verwacht. De gemeente heeft het centrum tot een een veiligheidsrisicozone bestempeld. Oké prima dacht ik, zal wel weer loslopen. Wat lui die willen gaan demonsteren en wat lui die misschien willen gaan knokken met de ME. Aan het eind van de ochtend vraagt een collega me of ik in de loop van de middag een kijkje wil gaan nemen bij een moskee.

Naar het centrum

Rond een uur of 13.45 ga ik richting het centrum. Ter voorbereiding op een waterkanon doe ik mijn powerbank in een diepvrieszakje en tape die dicht rondom het snoer. Een collega vertelt dat honderden mensen zich hebben verzameld bij het 18 Septemberplein. Ergens bij de Jumbo aan de Boschdijk staan verschillende politiewagens. Ik ga ervan uit dat dit een controlepost is van de politie en zet mijn fiets neer, een paar honderd meter buiten het centrum. Ik laat mijn grote en kleine politieperskaart plus rijbewijs zien en mag doorlopen.

Terwijl ik naar het centrum loop, hangt de grote politieperskaart met een keycord om mijn nek. Ook heb ik mijn telefoon vastgeklikt in een handstatief, heb ik een handmicrofoon vast en een spiegelreflexcamera zichtbaar om foto’s mee te maken. Terwijl ik naar het centrum loop zeggen verschillende voorbijgangers: “oh daar heb je weer zo’n journalist die gaat liegen over wat hier gebeurt.” En “Ja ga je gang mannetje, doe maar verslag en ga weer leugens vertellen”, dat soort dingen. Ik zoek een rustige plek op en berg mijn spiegelreflexcamera, handstatief en microfoon weer op. Mijn grote politieperskaart verstop ik in mijn jas. Het enige waardoor ik nu herkenbaar ben als journalist is dat ik wel eens met mijn hoofd op tv ben geweest.

Plein ontruimen

Rond kwart over twee kom ik aan bij het 18 Septemberplein. De driehoek heeft besloten dat het te druk is en men het plein moet verlaten. Rond kwart voor drie worden ME-ers en een waterwerper ingezet om de – nu nog vreedzame demonstranten – via de Vestdijktunnel te verdrijven naar de Fellenoord. Dat lukt.

Op de Fellenoord lopen de demonstranten een halfuur heen en weer. Het gaat om een vrij groot gebied van ongeveer driehonderd bij tachtig meter. Tijdens dit halfuur lukt het me goed om veel afstand te houden van de demonstranten, af en toe wat dichterbij komen, beelden maken en daarna weer verder lopen.

Na een halfuur heen en weer lopen bij de Fellenoord, blijkt dat de ME de Vestdijktunnel heeft verlaten. Ik ga met de menigte weer terug naar het 18 Septemberplein. De donkere wolken pakken zich samen voor wat er staat te gebeuren.

Paintball

Zoals eerder aangegeven: ik heb een paar jaar aan paintball gedaan. Bij die sport komt vooral heel veel agressie kijken, maar bij die agressie ook tegelijk een staat van constante alertheid. Is er iemand die me te grazen wil nemen door me via de linker- of rechterkant of van achteren te besluipen of te bestormen? Wat is op dit moment, deze seconde de situatie, welke gevaren zijn er, van welke kant en hoe moet ik al die gevaren individueel afwegen en welke beslissingen horen daarbij?

Bij de sport heb ik een paar keer ook best wel erge pijn geleden: bijvoorbeeld toen ik tijdens een aanval als eerste in een gebouw een trap op liep en door vijftien mensen volautomatisch beschoten werd. Of een heuvel stond te verdedigen met zeven man tegen tweehonderd man die niet stoppen met schieten als je je handen omhoog doet. Of vluchten voor een tank (ja, een tank) die ineens te voorschijn komt achter een gebouw en ook geen genade kent. Kern: ik kan tegen een stootje, mentaal en fysiek. Ook wel meer dan een stootje.

Wat je ook leert van de sport, zijn militaire basisprincipes van strategie en tactiek. Wat zijn je strategische doelen, hoe ga ik die tactisch aanpakken, etc. Inzichten die me na 24 januari 2021 hielpen deze reconstructie en dit twitterdraadje te schrijven.

Harde confrontatie

Terug naar 24 januari. De vreedzame demonstranten transformeren voor een belangrijk deel in relschoppers, als we terugkeren naar het 18 Septemberplein. Er volgt een keiharde confrontatie tussen de relschoppers en de politie, zie onderstaande livestream:

 

Tijdens de confrontatie gooien de relschoppers stenen naar de politie op het 18 Septemberplein. Busjes van de ME rijden rondjes  om de relschoppers weg te drijven. Op de bovenstaande video rond 08.50 is te zien dat een busje een rondje rijdt rakelings langs het gebouw waar ik tegenaan sta. De relschoppers en ik worden dicht op elkaar gedreven en de relschoppers kunnen maar net wegkomen voor het busje. Om de relschoppers te verdrijven, zet de ME uiteindelijk traangas in. Het inzetten van traangas is te zien tegen het einde van de bovenstaande video. Tijdens het maken van de video denk ik zelf dat het vuurwerk is van de relschoppers en bereid me voor op een paar harde knallen. In plaats daarvan komt er traangas uit de rokende dingen. Ik sta inmiddels vooraan aan de kant van de relschoppers en krijg de volle laag van het traangas. Daarop komt de livestream abrupt tot een einde. Bij een hoek kan ik even rustig tot adem komen en mijn gezicht schoonmaken met water.

Interview met mevrouw

De collega’s bij Studio040 willen graag een paar quotjes hebben van de demonstranten. Je wil immers niet alleen het omschrijvende verhaal hebben van wat er gebeurt, maar ook spreken met de mensen. Wie ze zijn, wat ze er doen, etc. Een kleine tien minuten na het traangas zie ik eindelijk mijn collega, een cameraman. Ik pak mijn politieperskaarten plus ID en mag door de ME-linie heen lopen. De cameraman geeft me een oranje hesje en een stok met een microfoon: we gaan quotjes halen.

De relschoppers die net stenen gooiden naar de ME, gaan we maar niet proberen te spreken. We zoeken een rustigere kant van het plein en kunnen daar twee mensen spreken. Een van de demonstranten, een man, kon heel kalm en helder uitleggen dat hij zich zorgen maakt over de coronamaatregelen en wat voor impact het heeft op zijn gezin. De andere demonstrant die ons te woord wilde staan, tsja. Bekijk en beluister de beelden en oordeel zelf.

Laat duidelijk zijn: de demonstranten en relschoppers haten de pers. Het is niet voor niets dat de NOS logo’s van de wagens moet halen. Dat journalisten regelmatig met beveiligers op pad moeten om verslag te doen van gebeurtenissen zoals deze.

Het interview met de mevrouw spreekt boekdelen. Alle media zijn hetzelfde, alle media verspreiden pure overheidspropaganda, stellen geen kritische vragen, zijn niet onafhankelijk, laten kritische deskundigen niet aan het woord, enzovoorts. Zo denkt een gemiddelde relschopper of demonstrant die zondag 24 januari 2021 over de mainstreammedia. Combineer dat met een dosis agressie in een sfeer van: “we kunnen alles doen, overheid kan ons niks maken”, en je hebt een cocktail die de potentie heeft om zeer, zeer gevaarlijk te zijn.

Risico’s afwegen

Na de interviews ben ik me wel bewust van de potentiële gevaarlijke cocktail, maar wil toch verslag gaan doen van wat er gebeurt. Ik spreek met de cameraman af dat hij bij de ME blijft. Bij het stationsplein zijn een paar brandjes te zien. Het is duidelijk dat er wat gaande is en ik wil er bij zijn.

Ik maak een korte risico-analyse. De kans is klein dat de mensen die we net spraken en zagen bij de interviews, nu helemaal naar de andere kant zijn gelopen en mij herkennen als journalist. De kans dat men mij als journalist herkent van TV, het wereldwijde web of andere manieren acht ik klein, al ben ik me ervan bewust dat er maar één hoeft te zijn die me wel herkent.

Ik laat het oranje hesje weer bij de cameraman achter en ga via een zijstraat terug naar de menigte. Mijn tas draag ik aan de voorkant van mijn lijf in plaats van op mijn rug, voor het geval iemand iets wil stelen uit mijn rugtas of er een stuk zwaar vuurwerk in wil doen. De grote perskaart verstop ik in mijn jas, maar wel op zo’n manier dat ik die binnen twee tellen kan pakken, voor het geval ik word ontdekt en moet rennen naar de ME.

Live bij het station

Eenmaal aangekomen bij het stationsplein ga ik vrij snel live op Twitter – Periscope. De livestream is hieronder te zien. Noot vooraf: tijdens de hele livestream is het geluid slecht. Ik ging er vanuit dat de iPhone het geluid van de microfoon naast de camera zou pakken. Hij pakte echter het geluid van de microfoon aan de onderkant, waar ik de telefoon vast had.

Misschien maak ik het niet heel duidelijk met mijn stemgeluid, maar vanaf het begin van de livestream ben ik in een opperste staat van alertheid. Wat ik eerder in dit verhaal omschrijf over paintball: van seconde tot seconde extreem alert zijn op alles wat er gebeurt. In de eerste plaats alert op mensen, omdat mijn grootste angst is dat iemand me herkent of op een andere manier een gevaar kan vormen.

Van seconde tot seconde bekijk en analyseer ik mensen in mijn directe en indirecte omgeving. Links, rechts en regelmatig achter me. Wie vormt de komende vijf seconden mogelijk een gevaar, wie over dertig seconden, wie over een minuut. Wat hebben ze in hun handen. Wat kan ik aflezen van hun fysieke houding en gedrag, wat zegt het over hoe ze zich tegenover mij kunnen gedragen. Wat zijn de beste vluchtroutes om terug te rennen naar de ME.

Daarnaast speelt ook mee wat voor fysieke gevaren er zijn. Zoals ook in de livestream te zien is, beweeg ik de camera een paar keer ineens naar de brandende auto. Tijdens het filmen maak ik me druk om de benzine- of gastank in de wagen. Wat als die gaat lekken of ontploffen? Gaan we dan een vuurzee krijgen? Hoe ver gaat die zich verspreiden? Hoe ver moet ik van de brandende wagen staan? Dingen die vast allemaal wel te googlen zijn, maar ben met andere dingen bezig. Ik film een paar jongens die op de foto gaan met de brandende wagen. De foto is amper genomen of er ploft iets in de auto, waardoor zij wegrennen en ik me ook realiseer dat ik te dichtbij sta.

11.30 minuten in de livestream doe ik de uitspraak: ik vraag me af wat ze nu nog meer kapot kunnen maken, behalve het station zelf. Nog geen minuut later wordt de eerste steen tegen het station zelf gegooid. Bij de volgende steen realiseer ik me het gevaar en zeg ik ook hardop: ik moet maken dat ik hier wegkom. Het gevaar van glas en afketsende en vallende stenen is te groot.

Plunderingen bij het station

23 minuten in de livestream wordt duidelijk dat het station wordt geplunderd. Hier maak ik een grote blunder: ik loop direct onder de verbrijzelde ramen door. Er had zo een stuk glas naar beneden kunnen vallen terwijl ik er liep. Ik blijf staan bij een van de toegangsdeuren naar het station. Terwijl ik daar sta komt een van de plunderaars naar buiten en biedt me een blikje Jack Daniels-cola aan. Ik zeg dat ik het blikje niet hoef en bedank hem vriendelijk.

In de livestream zeg ik een paar keer dat ik niet het station binnen ga. Daarvoor heb ik twee redenen: 1. ik zit er in het nauw, als iemand me ontmaskert ben ik de lul en zijn mijn vluchtopties in het station veel beperkter dan buiten. 2. ik was bang dat de politie me zou arresteren.

Een paar minuten later komen de plunderingen abrupt tot een einde. De ME rukt op naar het station en krijgt steun van het waterkanon. Langzamerhand sta ik steeds meer en meer alleen aan de frontlinie van de relschoppers en beschrijf ik hoe de ME aan het oprukken is.

Mijn doel op dit moment is: zo lang mogelijk onder de relschoppers blijven, kijken waar de menigte nu heen gaat. Het waterkanon gaat sneller naar voren dan ik naar achteren kan lopen, dus ik moet het zelf ook op een rennen zetten. De relschoppers en plunderaars vluchten via de Effenaar. Het waterkanon staat tussen mij en de Effenaar in, maar een paar waarschuwingsstralen van het waterkanon maken duidelijk dat ze het niet toestaan dat ik richting het centrum ga.

Achteraf gezien was het hier logisch geweest om de perskaarten en ID te pakken en me ‘over te geven’ aan de ME. De kans dat ik met kleine groepjes relschoppers mee kon lopen zonder op te vallen, was klein geweest. Ontmaskering was dan ook een te groot risico, dus ik ben de ME dankbaar dat ze mij niet toestonden om me weer aan te sluiten bij de relschoppers.

De rest van de middag en avond waren er her en der schermutselingen tussen relschoppers en de ME en werden op verschillende plekken in het centrum vernielingen aangericht. Ik loop een paar rondjes door het centrum, en kom op verschillende plekken ME, KMAR en relschoppers tegen. Rond een uur of acht ga ik naar huis. Twee uur later ga ik terug naar het station voor het persgesprek met burgemeester Jorritsma, waar hij zijn ‘burgeroorlog’ uitspraak doet.

Terugblik

Hierboven vertel ik mijn eigen verhaal van hoe ik die 24 januari 2021 de avondklokrellen heb beleefd. De vraag die ik heb aan jou als lezer is: Wat is je mening over wat je leest? Was mijn handelen die dag die dag roekeloos, was het gecalculeerd risico nemen of iets anders? Wat voor lessen kan de journalistiek in het algemeen hieruit trekken voor de toekomst? Ik ben er zelf nog niet uit, daarom heb ik dit verhaal opgeschreven. Reacties mogen naar cwb.bakker[at]gmail.com of op Twitter @cwbbakker.